બાર્ટર સિસ્ટમ(સાટા-પદ્ધતિ): આર્થિક સંકટ દરમિયાન અર્થતંત્રને ટકાવી રાખવાનો શ્રેષ્ઠ ઉપાય

Gujarati

સાટા-પદ્ધતિનો ટૂંકો પરિચય:

બાર્ટર સિસ્ટમ (સાટા-પદ્ધતિ અથવા વસ્તુવિનિમય પ્રથા) એટલે કોઈ વસ્તુ કે સેવાના બદલામાં અન્ય કોઈ વસ્તુ કે સેવા મેળવાની પ્રથા જેમાં નાણાંની કોઈ લેવડ-દેવડ હોતી નથી. પ્રાચીન સમયમાં જયારે નાણું અસ્તિત્વમાં ન હતું ત્યારે લોકો વેચાણ-ખરીદી માટે આ પદ્ધતિનો ઉપયોગ કરતા હતા. જો કે તે સમયે લોકોનું જીવન ખુબ ઓછી જરૂરિયાતવાળું તેમજ સાદગીભર્યું હતું તેથી આ પધ્ધતિ દ્વારા લોકો સરળતાથી પોતાની જરૂરિયાતો સંતોષી શકતા હતા. જેમ કે ખેડૂત ખેતરમાં અનાજ ઉગાડીને પોતાના વપરાશ પુરતું અનાજ ઘરે રાખીને બાકીના અનાજ દ્વારા કાપડ, પગરખા, ઘી વગેરે જેવી વસ્તુઓ મેળવતો હતો. આ જ રીતે પગરખા બનાવનાર વ્યક્તિ પગરખાના બદલામાં અનાજ, શાકભાજી, કપડા વગેરે મેળવતો હતો. શિક્ષક શિક્ષણ આપીને તેના બદલામાં જરૂરી વસ્તુઓ મેળવતો હતો. આજના આધુનિક સમયમાં પણ ઘણા લોકો તથા દેશો એકબીજા સાથે સાટા-પદ્ધતિ દ્વારા વેપાર કરતા હોય છે.

નાણાંનો ઉદ્ભવ અને તેમાં આવેલા બદલાવની સંક્ષિપ્તમાં સમજૂતી:

જેમ જેમ સામાજિક તેમજ આર્થિક વિકાસ થવા લાગ્યો તેમ તેમ લોકોની જરૂરિયાતો, પસંદગીઓ તેમજ વસ્તુઓની ઉત્પાદકતા પણ વધવા લાગી અને અર્થતંત્ર સરળમાંથી જટિલ બનવા લાગ્યું. જેને કારણે જરૂરિયાતોનો પરસ્પર મેળ બેસાડવો અઘરો થવા લાગ્યો અને વિવિધ વસ્તુઓના વિનિમયના માપદંડ પણ યાદ રાખવા અઘરા બનતા ગયા. આમ ધીરે ધીરે સાટા-પદ્ધતિ દ્વારા વસ્તુઓની લેવડ-દેવડ મુશ્કેલ થવા લાગી અને તેની મર્યાદાઓને કારણે તેનું ચલણ ઓછું થવા લાગ્યું. હવે ખરીદ-વેચાણ માટે સર્વમાન્ય માપદંડની જરૂર ઉભી થઈ અને આમ નાણાંની શોધ થઈ.

ઘણાં વર્ષો સુધી નાણાંકીય વ્યવહારના માધ્યમ તરીકે સોના, ચાંદી તથા અન્ય ધાતુઓના સિક્કા ચલણમાં રહ્યા. સમય જતાં લોકોની સહુલિયત ખાતર આ સિક્કાઓની જગ્યાએ કાગળની ચલણી નોટો અમલમાં આવી. અને સાથે સાથે વિવિધ નાણાંકીય સંસ્થાઓ તથા બેંકોની પણ સ્થાપના થઈ જે દેશમાં નાણાંકીય પ્રવૃત્તિઓનું સંચાલન તેમજ નિયમન કરે. શરૂઆતમાં ઘણાં સમય સુધી જે તે દેશમાં પોતાની પાસે રહેલી સર્વમાન્ય કોમોડીટી(વસ્તુ) કે જે મોટે ભાગે સોનું તથા ચાંદી હતી, તેને આધારે નાણાંનું ઉત્પાદન કરવામાં આવતું હતું, જેને કોમોડીટી બેક્ડ કરન્સી (કોમોડીટી સમર્થિત નાણું) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. પરંતુ સમય જતા દરેક જગ્યાએ કિંમતી ધાતુઓના રહેલા અસમાન સ્ત્રોતો તેમજ તેની મર્યાદિત ઉપલબ્ધતાને કારણે વિવિધ સરકારો પોતાના દેશના અર્થતંત્રને અનુરૂપ નાણાંનું ઉત્પાદન શરુ કરવા લાગી. આ પ્રકારનું નાણું ફિયાટ કરન્સી(આદેશાત્મક નાણું) તરીકે ઓળખાય છે. ફિયાટ કરન્સીમાં ચલણી નાણાનું પોતાનું કોઈ જ ભૌતિક મૂલ્ય હોતું નથી, પરંતુ સરકાર દ્વારા આપવામાં આવેલ આદેશ તથા ગેરંટી તેને મૂલ્ય પ્રદાન કરે છે એટલે કે તેનું મૂલ્ય સરકાર અને દેશના લોકોના વિશ્વાસ પર આધારિત હોય છે. સમય પસાર થતા વિવિધ નાણાંકીય વ્યવહારો હજુ પણ વધુ સરળ તથા ઝડપી બને એ માટે પ્લાસ્ટિક કાર્ડ તથા ઓનલાઇન બેન્કિંગનું અસ્તિત્વ આવ્યું જેમાં ટેકનોલોજીના ઉપયોગ દ્વારા નાણાંકીય વ્યવહાર આંગળીના ટેરવે થવા લાગ્યા.

આજના આધુનિક યુગમાં બાર્ટર સિસ્ટમ:

આજના આધુનિક યુગમાં બાર્ટરની પરિભાષા બદલાઈ છે. આજે બાર્ટર પહેલાના સમય કરતાં વધુ સરળ તેમજ સુઆયોજિત બન્યું છે. આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરથી લઈ વ્યક્તિગત સ્તર પર ઘણાં બધા બાર્ટર થતા હોય છે. બાર્ટર માટે ઘણી વેબસાઇટ્સ તેમજ મોબાઈલ એપ્લિકેશન્સ પણ ઉપલબ્ધ બન્યા છે જેના માધ્યમ દ્વારા લોકો સરળતાથી બાર્ટર કરી શકે છે. કેટલાક લોકો સોશિયલ મીડયા પર વ્યક્તિગત રીતે બાર્ટર કરતા હોય છે તો ઘણાં લોકો વિવિધ બાર્ટર કેન્દ્રોના માધ્યમ દ્વારા પણ બાર્ટર કરતા હોય છે. બાર્ટર કેન્દ્ર અથવા બાર્ટર એક્સચેન્જ એવી સંસ્થા હોય છે કે જે તેનાથી જોડાયેલા સભ્યો વચ્ચે બાર્ટર કરવા માટે પ્લેટફોર્મ પૂરું પાડે છે. બાર્ટર કેન્દ્રમાં સભ્ય તરીકે કોઈ પણ વ્યક્તિ અથવા ધંધાકીય એકમ જોડાઈ શકે છે કે જેઓ બાર્ટર દ્વારા વેપાર કરવા માટે રસ ધરાવતા હોય. આવા લોકો પોતાની ખરીદ-વેચાણની જરૂરિયાતો, પોતાના ઉત્પાદનો તેમજ સેવાઓ વિશેની માહિતી બાર્ટર કેન્દ્રને પુરી પાડે છે, જે તેના ડેટાબેઝની જાળવણી કરીને તેની સાથે જોડાયેલા દરેક સભ્યોને ઉપલબ્ધ કરાવે છે. આ સિવાય બાર્ટર કેન્દ્રના અધિકારી પોતાના સભ્યોના સંપર્કમાં રહીને સફળતાપૂર્વક બાર્ટર કરવા માટે યોગ્ય માર્ગદર્શન પણ આપતા હોય છે. કેટલાક કેન્દ્રો પોતાના દ્વારા પૂરી પાડવામાં આવતી સેવાઓ બદલ સભ્યો પાસેથી ટ્રાન્ઝેક્શન દીઠ ચોક્કસ કિંમત વસુલતા હોય છે જેના દ્વારા બાર્ટર કેન્દ્રનું યોગ્ય સંચાલન થઈ શકે.

બાર્ટર કેન્દ્ર દ્વારા બહુપક્ષીય બાર્ટર પણ શક્ય બને છે જેમાં બે કરતા વધુ પક્ષો પરસ્પર એક બીજા સાથે બાર્ટર કરીને પોતાની જરૂરિયાતો સંતોષે છે. ઘણાં બાર્ટર કેન્દ્રો એવા પણ હોય છે જે બાર્ટરને વધુ સરળ બનાવવા તેના સભ્યોને બાર્ટર પોઇન્ટ્સ અથવા ટ્રેડ પોઇન્ટ્સની પણ સુવિધા પૂરી પાડે છે. આ બાર્ટર પોઇન્ટ્સ નાણાંની જેમ કામ કરે છે. જેમ કે જ્યારે બે અસમાન મૂલ્ય વાળી વસ્તુઓનું બાર્ટર કરવામાં આવે ત્યારે જે તે વસ્તુના વધારાના મૂલ્યની ચુકવણી બાર્ટર પોઇન્ટ્સ દ્વારા થાય છે. આ બાર્ટર પોઇન્ટ્સ સભ્યના ખાતામાં જમા થાય છે જે ભવિષ્યમાં અન્ય કોઈ સભ્ય સાથેની લેવડ-દેવડમાં પણ ઉપયોગી થઈ શકે છે. કેટલાક બાર્ટર કેન્દ્રો જરૂર પડવા પર બાર્ટર, બાર્ટર પોઇન્ટ્સ ઉપરાંત જે તે પ્રદેશના ચલણી નાણાંનો પણ ઉપયોગ કરતા હોય છે જેથી કેટલાક જટિલ બાર્ટર સરળતાથી પુરા કરી શકાય. અમેરિકા સ્થિત ઇન્ટરનેશનલ રેસિપ્રોકલ ટ્રેડ એસોસિએશન (IRTA) નામના એક બાર્ટર એસોસિએશનના કહેવા મુજબ વૈશ્વિક સ્તર પર વર્ષ ૨૦૧૯માં એક અંદાજ મુજબ ૪ લાખ જેટલા ધંધાકીય એકમોએ ભેગા મળીને ૧૪ બિલિયન ડોલરનું બાર્ટરના સ્વરૂપમાં ટ્રાન્ઝેક્શન કર્યું હતું જેમાં રિટેઇલ બાર્ટર, કોર્પોરેટ બાર્ટર, આંતરરાષ્ટ્રીય બાર્ટર તેમજ બાર્ટર પોઇન્ટ્સનો પણ સમાવેશ થાય છે.

આર્થિક સંકટમાં સાટા પદ્ધતિનું મહત્વ:

ઉલ્લેખનીય છે કે વિશ્વમાં જ્યારે પણ લોકો આર્થિક મંદી અથવા ફુગાવામાં સપડાયા છે ત્યારે જીવન નિર્વાહ માટે એ જ સૌથી જૂની સાટા પદ્ધતિનો જ સહારો લીધો છે. આર્થિક સંકટના ઘણાં બધા કારણો હોઈ શકે છે. જેમ કે, યુદ્ધ, કુદરતી હોનારાત, લોકોનો બજારતંત્ર કે સરકાર પરથી વિશ્વાસ ઉઠી જવો, બજારમાં વધુ પડતું નાણું ફરતું કરી દેવું, બજારમાં નાણાંની અછત, નાણાંકીય સંસ્થાઓનું અથવા સરકારોનું નબળું સંચાલન તેમજ અવ્યવસ્થા, જે પણ કોમોડિટી સમર્થિત નાણાંનું ચલણ ચાલતું હોય તે કોમોડિટીની સંગ્રહખોરી, વગેરે. જ્યારે આર્થિક મંદી હોય છે ત્યારે નાણાંકીય ગતિવિધિઓ મંદ પડવાને કારણે બેરોજગારી વધવા લાગે છે અને લોકો પાસે તેમજ બજારમાં નાણાંની અછત સર્જાવા લાગે છે અને જેમની પાસે નાણાં હોય છે એ પણ બજારની પરિસ્થિતિના ડરથી ખર્ચવાનું બિલકુલ ઓછું કરી દેતા હોય છે. બીજી તરફ જ્યારે બજારમાં ફુગાવો થઈ જાય છે ત્યારે નાણાંના મૂલ્યમાં ઘટાડો થતા વસ્તુઓ મોંઘી થવા લાગે છે જેમાં આમ લોકોની ખરીદ શક્તિ ખૂબ ઓછી થઈ જાય છે. આ બંને પરિસ્થિતિઓમાં જો પોતાની જરૂરિયાતોને સંતોષવા માટે સાટા-પધ્ધતિનો ઉપયોગ કરવામાં આવે તો ઘણાં અંશે આવી મુશ્કેલ પરિસ્થિતિને પહોંચી વળાય છે. જેમ કે બજારમાં નાણાંની ખુબ અછત દરમિયાન કોઈ એક વ્યક્તિ પાસે વધારાનું અનાજ પડેલું છે પરંતુ શાકભાજી ખરીદવા માટે તેની પાસે પૂરતા નાણાં નથી જયારે કે બીજી કોઈ વ્યક્તિ પાસે તેની જરૂર કરતાં વધુ શાકભાજી પડેલી છે અને અનાજ ખરીદવા માટે નાણાં નથી, તો આવા સમયે તે બે વ્યક્તિઓ કોઈ પણ નાણાંની લેવડ-દેવડ વગર પણ અનાજ અને શાકભાજી વચ્ચે બાર્ટર કરીને પોતપોતાની જરૂરિયાતને સંતોષી શકે છે. આ જ વસ્તુ વિવિધ ધંધાકીય એકમો માટે પણ લાગુ પડે છે કે જે બજારમાં નાણાંની અછતને કારણે ઝઝૂમી રહેલા હોય. બે ભૌતિક વસ્તુઓ સિવાય કોઈ સેવા અને વસ્તુ વચ્ચે તેમજ અલગ અલગ સેવાઓ વચ્ચે પણ કોઈ પણ જાતના નાણાં વગર બાર્ટર થઈ શકે છે.

તાજેતરની વાત કરીએ તો આપણાં દેશમાં નોટબંધી વખતે જ્યારે લોકો પાસે નાણાંની અછત સર્જાઈ હતી ત્યારે દેશમાં ઘણી બધી જગ્યાએ સાટા પદ્ધતિથી વસ્તુઓની લેવડ દેવડ શરૂ થઈ ગઈ હતી. હાલ કોરોના લોકડાઉન વખતે પણ જ્યારે લોકો પાસે નાણાંની અછત સર્જાવા લાગી ત્યારે વિવિધ વિસ્તારોમાં લોકો સાટા પદ્ધતિ દ્વારા પોતાની જરૂરિયાતો સંતોષવા લાગ્યા હતા. ઘણાં લોકોએ સોશિયલ મીડિયા પર પોતાની પાસે રહેલી વસ્તુ તથા તેના બદલામાં પોતાની જરૂરિયાત વિશે પોસ્ટ કરીને બાર્ટર કર્યું હતું. કેટલાક લોકોએ તો સરકાર દ્વારા મફતમાં મળેલા વધારાના રાશનનું પણ શાકભાજી અથવા અન્ય જરૂરી વસ્તુઓ ખરીદવા માટે બાર્ટર કર્યું હતું. નાણું હોય તો જ કોઈ વસ્તુ ખરીદી શકાય તેવી આપણી વિચારધારાને બદલી દેવી જોઈએ કારણ કે નાણું તો કેવળ એક માધ્યમ છે જેના દ્વારા આર્થિક વ્યવહારો સરળ બને છે. અને વળી હાલના જમાનામાં મોટેભાગે ચાલતા ફિયાટ નાણાંનું પોતાનું કોઈ ભૌતિક મૂલ્ય પણ નથી, મૂલ્ય છે તો તે વસ્તુઓનું કે જે ખરા અર્થમાં માનવીની જરૂરિયાતને સંતોષે છે.

વિશ્વમાં છેલ્લા કેટલાક દાયકાઓમાં કોઈને કોઈ કારણસર ઘણાં બધા આર્થિક સંકટો સામે આવ્યા છે. એમાંય હાલના સમયમાં કોરોનાને કારણે ઘણાં બધા દેશો આર્થિક સંકટથી ઝઝૂમી રહ્યા છે. આવા સમયમાં તેમજ આવનારા સમયમાં ટકી રહેવા માટે એ અત્યંત જરૂરી બની જાય છે કે અત્યારથી જ જ્યાં જ્યાં જરૂરી છે અને શક્ય છે ત્યાં બાર્ટર દ્વારા પણ સોદા શરૂ કરવા જોઈએ. વ્યક્તિગત તેમજ ધંધાકીય સ્તરે લોકોએ ભેગા થઈને એક સુઆયોજિત બાર્ટર સિસ્ટમનું નિર્માણ કરવું જોઈએ જેના મારફતે અર્થતંત્રની હાલની પદ્ધતિ સાથે સાથે તેના પ્રાસંગિક વિકલ્પ સ્વરૂપે બાર્ટર રૂપી એક નવી પ્રણાલીનો પણ વિકાસ થાય, જેથી ભવિષ્યમાં આવનારા આર્થિક સંકટોમાં કેટલીક હદ સુધી પોતાને તથા અર્થતંત્રને સુરક્ષિત રાખી શકાય.

Leave a Reply